dr Radovan Radonjić

Crnogorska pravoslavna crkva nikada nije imala, niti sada ima, bilo koji problem eminentno dogmatske naravi, pa prema tome ni potrebu da se sama, ili preko nekog opunomoćenika, time bavi. Problema i sporova u pogledu vjerskog učenja nema ni unutar istočno-hrišćanske crkve u cjelini.

Piše dr Radovan Radonjić, akademik DANU

Uprkos svim plimama i osjekama u razvoju hrišćanstva prije i nakon njegove podjele na istočno i zapadno, crkve je u Crnoj Gori uvijek bilo samo onoliko koliko je to odgovaralo njenim žiteljima. Niti je neko Crnogorcima u tom pogledu nešto mogao silom nametnuti, niti su oni u svojoj crkvi i preko nje radili išta mimo i izvan onoga za što su smatrali da ona treba da im služi.

Njeno znatno veće bavljenje svjetovnim nego religijsko-dogmatskim stvarima predstavljao je izraz potrebe vjerujućih Crnogoraca za takvom organizacijom, a ne posljedicu odnekud drugo nametnutog im dila ili drila. Njen, kako neki autori kažu, prepoznatljivi „templarski agon“ nije uvezen sa strane, u smislu da je nekom spiritističkom seansom prizvan duh znamenitog francuskog reda crkvenih ratnika ili nešto slično, već je nastao u stvarnosti života ljudi koji su – ako su željeli da to ostanu – morali da sjedine mač i krst. Njena znana, i vjekovima održavana, formalna i faktička posebnost u odnosu na ostale pravoslavne crkve, uključujući i one u najbližem okruženju, nije bila posljedica nekakvih unutarcrkvenih raskola ili „reformacije na vizantijski način“, već princip i uslov njenog opstanka na domicilnom prostoru i sa misijom koju je vršila.

Problemi i sporovi

Njeni čelnici, ponikli u narodu i birani od naroda, bili su to i prije mitropolitske hirotonije i nezavisno od toga ko ju je, gdje i po čijem odobrenju obavljao. Njene veze s Pećkom patrijaršijom, kad ih je bilo i koliko ih je bilo, jednako kao i neki nešto postojaniji i prisniji oblici saradnje sa Ruskom pravoslavnom crkvom, nijesu bile stvar kanonski ustrojenih odnosa i obaveza već emant političke pragme koja se, zavisno od promjena unutrašnjih ili spoljnih okolnosti, i sama mijenjala.

Njena pozicija jedinog nadkonfesionalnog, nadnacionalnog i nadpartijskog i zato nemjerljivo važnog oslonca pokreta za nezavisnu i međunarodno priznatu Crnu Goru nije bila emanacija nekog civilizacijskog duha i sluha pravoslavlja kao takvog, već još jedna snažna manifestacija njene samosvojnosti i suštinske identifikovanosti sa stvarnim potrebama i interesima vlastitog naroda i države. Uostalom, samo crkva sa takvim svojstvima i funkcijom mogla je izrasti iz crnogorskog društvenog bića i samo za crkvom koja je takva, i dok je takva, Crna Gora je imala i ima stvarnu potrebu.

Crnogorska pravoslavna crkva nikada nije imala, niti sada ima, bilo koji problem eminentno dogmatske naravi, pa prema tome ni potrebu da se sama, ili preko nekog opunomoćenika, time bavi. Problema i sporova u pogledu vjerskog učenja nema ni unutar istočno-hrišćanske crkve u cjelini. Nema ih ni u hrišanstvu uopšte, izuzme li se spor iz osme tačke Simvola vjere, koji je „apsolviran“ još na Nikejskom saboru (325) i faktički predstavlja jedinu dogmatsko-doktrinarnu razdjelnicu između pravoslavlja i katoličanstva uopšte. Stoga, pokušaji da se CPC po tom osnovu osporava pravovjerje (što čine svi koji je nazivaju bogohulnom sektom, organizacijom bezbožnika, policijski stvorenim odredom jeretika čiji je zadatak da huli na „pravu vjeru“ i unosi nemir u duše ozarenih istinskom božjom ljubavlju i slično), ili joj se ospori legitimitet (što čine svi koji imaju problema s njenom tobože još nejasnom „kanonskom pozicijom“), mogu imati samo dva izvorišta: ili elementarno nepoznavanje odnosa u pravoslavlju u toj oblasti, ili svjesno nastojanje da se građanima Crne Gore ospori pravo da svoja religijska osjećanja iskazuju onako kako oni misle da treba i da im najviše odgovara.

Lični proces

Stvar je, naime, u tome: da je religijsko vjerovanje (ili nevjerovanje), kao i svako drugo vjerovanje (ili nevjerovanje), strogo lični (intimni) psihički proces koji ne može biti posredovan (usmjeravan) spolja, a da, nezavisno od toga ko je posrednik („bog“ ili „đavo“), ne bude narušen, u biti izopačen, obesmišljen ili pretvoren u svoju suprotnost;

Da, kada bi eventualno i postojala potreba, odnosno mogućnost da se na taj unutrašnji, strogo lični i duboko intimni proces utiče spolja, a da to ne implicira nijednu od navedenih stvari, eksterni činilac sa takvim pravom ne bi mogao da bude niko drugi do „svoja crkva“, tj. ona organizacija koju su vjernici stvorili da bi s njom i preko nje, kako je već rečeno, mogli da lakše i brže pronađu svoj „put do Boga“;

Da, ako bi i kada bi u ostvarivanju funkcije te organizacije nešto odstupalo od očekivanog ili potrebnog, jedini koji bi to mogli da promijene (otklone, poprave, supstituišu nečim drugim i boljim) jesu oni koji su je stvorili, i to iz dva razloga: zato što su je stvorili oni a ne neko drugi, za sebe a ne za nekoga drugog, po svojoj mjeri a ne po mjeri drugoga i zato što oni, kao njeni tvorci, jedini mogu znati što bi u njoj eventualno valjalo mijenjati;

Da, ako bi neko iz takve organizacije, iz nekog razloga, eventualno i zatražio nečiju (spoljnu) pomoć u rješavanju njenih unutrašnjih pitanja i problema, ova se ni od koga ne bi mogla dobiti na legalan i legitiman način, budući da u istočnom hrišćanstvu nema ni formalno-institucionalnih (nekim kanonskim pravom ustanovljenih), ni realnih (djelatnih) činilaca koji bi mogli i trebalo da odlučuju o bilo čemu što se dešava u nekoj od njegovih pomjesnih crkava, uključujući i rješavanje pitanja njihovog „statusa“ – jer, kao što se zna, pravoslavlje, za razliku od katoličanstva, nema centralistički ustrojenu organizaciju i upravu s inokosnim čelnikom (titula vaseljenskog patrijarha, koju po tradiciji nosi carigradski prvosveštenik, ne podrazumijeva nikakva njegova stvarna prava u odnosu na druge patrijarhe i „njihove“ crkve), već njeguje organizaciju po saborskom i autokefalnom principu, što faktički znači da se prostor crkvenog djelovanja poklapa sa državnim granicama, da crkveno učenje predstavlja neku vrstu državne religije i ideologije, da su ustavi pomjesnih crkava najviši i za njih jedini obavezujući akti kanonskog prava.

Jedini problem

Da, ako bi neko u istočnom hrišćanstvu pokušao da naruši principe njegovog organizacionog funkcionisanja koji podrazumijevaju suverenitet pomjesnih crkava, suočio bi se i s grubim kršenjem ideje ekumenizma, koju i ono samo podržava, a koja se izvorno temelji, s jedne strane, na učenju da su svi ljudi božja djeca bez obzira na razlike u boji kože, rasi, nacionalnoj i drugoj pripadnosti i, s druge, na filozofiji personalizma, koja jednako vrednuje svako ljudsko biće i stoga snažno insistira na potrebi poštovanja dostojanstva svakog čovjeka – što se može ostvariti samo na temelju dijaloga u hrišćansvu i njegovog zbližavanja sa drugim velikim religijama (islamom, budizmom, hinduizmom) na principima tolerancije, uzajamnog poštovanja, solidarnosti i uvažavanja jednakih prava i sloboda svih ljudi u iskazivanju religijskih opredjeljenja i vršenju vjerskih obreda.

Treće. Osnovni, najveći i u mnogom pogledu jedini pravi problem sa kojim se CPC suočava – i čije se rješenje ne nalazi u nekim i nečijim (eksternim) deklarativnim iskazima (priznanjima) o tome da je ona „prava“ i „kanonska“, već u sudskom priznanju iskazanom kroz čin vraćanja onog što joj je na silu u njenoj zemlji oduzeto – u tome je što su njeni vjernici dramatično uskraćeni u ostvarivanju svojih ustavom garantovanih osnovnih ljudskih prava i sloboda.

Riječ je o tome: da su religijski vjerujući građani Crne Gore okupljeni u Crnogorskoj pravoslavnoj crkvi lišeni elementarnih prava i mogućnosti da svoje vjerske obrede vrše u za to namijenjenim objektima, koje su tokom minulih vjekova podizali njihovi preci; da nasilje koje u tom pogledu prema njima, uz direktnu svestranu podršku i pomoć „njihove“ države, primjenjuje jedna druga crkva, inače deklarisani protivnik ideje o postojanju crnogorske nacije i države, ujedno implicira i razaranje crnogorskog nacionalnog i državnog bića; da nemogućnost fizičkog pristupa građana Crne Gore okupljenih u CPC svojim sakralnim objektima suštinski znači ne samo direktno i grubo gaženje njihovih ljudskih prava i sloboda već i jednako direktno i grubo negiranje crnogorske državne suverenosti, budući da ove nema i ne može biti u zemlji čija se gotovo sva kultna mjesta iz njene prošlosti, uključujući i najvažnije kulturno-istorijske spomenike u kojima su, uz ostalo, pohranjeni i zemni ostaci crnogorskih vladara, formalno i faktički nalaze pod kontrolom (i ključem) pravnih i fizičkih lica iz organizacija i službi jedne druge države;

Ruženje i rušenje

Da novi „gospodari“ bespravno oduzetih crnogorskih crkvenih i narodnih dobara koriste ova ne samo za sticanje materijalnog bogatstva, zahvaljujući kojem ubrazno razvijaju vlastitu vjersku i političku kulturu i sakralnu arhitekturu po Crnoj Gori, sve u funkciji lakšeg i bržeg ovladavanja njenim nacionalnim društvenim i državnim prostorom, već i radi ostvarivanja dva specijalna zadatka – onog, koji se odnosi na ruženje i (gdje se može i koliko se može) rušenje svega sa obilježima (autentičnog) crnogorskog; i onog, sračunatog na uzmak objašnjenja pred vjerovanjima i razuma pred misticizmom, te vraćanje postreferendumske Crne Gore sa njenog kakvog-takvog demokratskog i (pro)evropskog puta u duhovne i ine lavirinte srednjovjekovlja; da se sve to, inače suprotno odredbama važećeg Ustava Crne Gore, dešava javno, pred očima svekolike crnogorske i svjetske javnosti i uz isto toliko očiglednu podršku aktuelne vlasti.

(Nastaviće se)