Obnova CPC 1993. godine predstavljala je, suštinski gledano, odgovor slobodoljubivih Crnogoraca na nastojanje njihovih „mladih, pametnih i lijepih“ sugrađana, okupljenih u vođstvu AB revolucije, da programom „srpske duhovne obnove“, na čijoj su realizaciji angažovali Srpsku pravoslavnu crkvu, učvrste svoju poziciju na političkom kormilu zemlje.

Piše Dr Radovan Radonjić

Treći domaći “biljeg” Crnogorskoj pravoslavnoj crkvi, pod čijom težinom je prestala da postoji tokom gotovo čitavog stoljeća, i čije teške posljedice i danas osjeća, utisnut je 1918. godine. Njene vodeće ličnosti su, naime – potpuno ignorišući logiku faktičkog crnogorskog povijesnog kretanja – uporno istrajavale na onom “duhovnom kontinuitetu”, čiji jedan od emanata predstavlja istorijski i teorijski neutemeljena teza predsjednika Crnogorske vlade iz 1910. godine, da je “Mitropolija Cetinjska jedina Svetosavska Episkopska Stolica, koja je bez prekidanja do danas sačuvana, i kao takva zakonita prestonica i nasljednica Pećke Patrijaršije”. Takvim svojim “učenjem”, inače sasvim korespondentnim sa nacionalno-državnim “učenjem” knjaza-gospodara, koje vrhuni u njegovoj tezi o Crnoj Gori kao drugom srpskom kraljevstvu, koje se, uz ono u “Srpskom Podunavlju”, uspostavlja na “Srpskom Primorju”, predstavljalo je platformu na kojoj će, prvom pogodnom prilikom, Crnogorska pravoslavna crkva biti i formalno pripojena Srpskoj pravoslavnoj crkvi.

Čin “sjedinjenja”

To se i desilo nepunih mjesec dana nakon što je Podgorička skupština usvojila rezoluciju o prisajedinjenju Crne Gore Srbiji. Obrazloženje takve odluke čelnika CPC glasilo je: “Pošto je Velika Narodna Skupština Srpskog naroda u Crnoj Gori 13/26. novembra ove godine donijela odluku, da se nezavisna Crna Gora ujedini sa bratskom Kraljevinom Srbijom i Jugoslavijom, to je naš Arhijerejski sabor, kao najviša duhovna vlast nezavisne Crne Gore u Crnoj Gori, u svojoj sjednici održanoj 16/29. decembra 1918. godine jednoglasno donio rješenje, da se autokefalna crkva u Crnoj Gori sjedini sa nezavisnom Sv. Pravoslavnom Crkvom u Kraljevini Srbiji, a sa ovom zajedno i sa cijelom Srpskom Pravoslavnom Crkvom u Kraljevini Srba, Hrvata i Slovenaca”. Čin tog “sjedinjenja” je, s koje god se strane gledao, bio i čin odricanja Crnogorske pravoslavne crkve od sebe same i svoje autokefalnosti. Sve se to dogodilo prije donošenja famoznog dekreta Aleksandra Karađorđevića o stvaranju “Autokefalne Ujedinjene srpske pravoslavne crkve  Kraljevstva Srba, Hrvata i Slovenaca”, tako da se u čitavoj stvari zapravo ne radi o apriornom kraljevom hegemonističkom nasrtaju na CPC, s ciljem da se ona ukine, već o samoukidanju CPC kojim je “išla u susret” ostvarivanju velikosrpskog projekta, baš kao što je to bilo i u slučaju odluka Podgoričke skupštine. Činjenica da kralj Aleksandar Karađorđević i njegova dvorska svita u čitavoj stvari nijesu bili “van igre” ne mijenja u biti karakter tog čina, niti dozvoljava da se njegovo “autorstvo” pripiše ikome drugo do “Arhijerejskom saboru”, kao “najvišoj duhovnoj vlasti nezavisne Crne Gore u Crnoj Gori”. To što je Arhijerejski sabor odlučivao u krnjem sastavu, suprotno važećem najvišem kanonskom aktu CPC i Ustavu Crne Gore, u uslovima kad je zemlja bila okupirana a njen suveren se nalazio u izbjeglištvu, ne mijenja činjenicu da je njegova odluka, baš kao i odluka Podgoričke skupštine, bila eminentno “domaća stvar” direktno usmjerena protiv Crne Gore i vitalnih interesa njenih građana.

Uticajan protivnik

Konačno, četvrti domaći „biljeg“ Crnogorskoj pravoslavnoj crkvi, pod čijim teretom ona danas tako teško i nemoćno hropće, utisnule su vođe AB revolucije, od kojih se neki i dalje nalaze na vlasti.

Obnova CPC 1993. godine predstavljala je, suštinski gledano, odgovor slobodoljubivih Crnogoraca na nastojanje njihovih „mladih, pametnih i lijepih“ sugrađana, okupljenih u vođstvu AB revolucije, da programom „srpske duhovne obnove“, na čijoj su realizaciji angažovali Srpsku pravoslavnu crkvu, učvrste svoju poziciju na političkom kormilu zemlje. Pošto AB-ovci nijesu mogli spriječiti formalnu obnovu, a time i legitimizaciju svog tako nezgodnog oponenta, budući da se obnovljena CPC od početka iskazivala kao postojan i vrlo uticajan protivnik svake i svačije političke, kulturne i ine hegemonije nad Crnom Gorom, pa i one u čijoj službi je bila njihova „revolucija“, pribjegli su krajnjoj „mjeri“ – stavljanju na neograničeno raspolaganje crnogorskih narodnih i crkvenih dobara (kao i izgradnju novih), uključujući i kulturno-istorijske vrijednosti najvišeg ranga, „savezničkoj“ im SPC, s ciljem da, s jedne strane, još više pridobiju njenu naklonost i podršku, s druge, spriječe izrastanje obnovljene CPC u za njih „nerješiv problem“, do čega bi došlo ako bi joj se dozvolilo da svojem naraslom moralnom ugledu i prestižu pridoda još i odgovarajuću materijalnu snagu i moć. Taj „tranzicioni“ akt čelnika aktuelne vlasti, pokazao se, makar i za trenutak, za njih veoma lukrativnim. Bez mogućnosti da koristi vlastita i narodna dobra, s malim izuzecima od svih „oficijelnih faktora“ tretirana kao stranac u crnogorskom društvu i državi – više nepoželjan zbog toga što svojom tobožnjom „kanonski nepriznatom“ djelatnošću ugrožava dignitas oficijelnom pravoslavlju, nego koristan kao povremeni i privremeni partner u igri „identitetskih kontroverzi“ kada ove pomažu vlast u sticanju političkih benefita – CPC se našla u poziciji za čije određenje najviše pristaje stara crnogorska sintagma „ni na put, ni na dom“. To što takva njena pozicija odražava poziciju i njene države, bar za sada je, reklo bi se, mala briga aktuelne vlasti.

 Uzmak mitskog pred razumom

Zašto rješenje problema s kojima se suočava CPC nije samo stvar njenih vjernika i poštovalaca i ne zavisi bitno od kakvoće njihovog „duhovnog materijala“ religijske provenijencije, u smislu da bi se njegovim promjenama nešto dramatično promijenilo u njenoj poziciji i ulozi?

Više je momenata i elemenata koji to objašnjavaju.

U prvom redu, prošlo je vrijeme kada su religija i religijska svijest determinisale svekoliku čovjekovu duhovnost, a crkvene dogme uspješno odolijevale sve snažnijim izazovima racionalnih (sekularnih) shvatanja svijeta i života. Opšti uzmak mitskog i mističkog pred razumom učinio je da Tertulijanovo učenje o tome da je ljudima poslije Hrista svaka znatiželja izlišna, baš kao što je suvišno „i svako istraživanje poslije jevanđelja“, odavno više ni izdaleka nema onu privlačnu snagu kojom je odisalo u vrijeme svog nastanka. Isto se desilo i sa čuvenom filozofemom istog pisca Credo quia absurdum est (Vjerujem jer je suprotno razumu). Sve više je onih koji će se prije povesti za (vlastitim) razumom (što god to kod njih značilo), nego se prikloniti nauku Jovana Krstitelja: „Ne očekuj drugog učitelja, imaš božju riječ i niko te neće podučiti kao ona“. Hamletovska dilema Grka Epikteta, kojom se bavi Bertnard Rasel u svojoj Istoriji zapadne filozofije, o tome da li je čovjek samo glumac u igri koju je postavio Bog, ili je sam tvorac te igre, njen scenarist i izvođač, odavno ne privlači pažnju učenih. Spremnost da se u ime transcendentalne nade o srećnom životu na „onom svijetu“ podnosi sva bijeda života na ovom, nije više odlika čak ni onih sa dna društvene ljestvice. Hrišćansko „ne brinite i ne pitajte što ćemo jesti, piti, obući, nego tražite carstvo nebesko i njegovu pravdu“, a „sve ostalo će vam se dati“, ne doima se odveć smisleno, i nije superiorno, u odnosu na pagansko „prvo živi, pa onda filozofiraj“. Odavno nijesu zamislivi ni scenariji poput onih iz vremena kad je uzmak filozofije pred religijom i simbolično označavan zatvaranjem Atinskog univerziteta u Konstatinopolju da bi se izgradila Aja Sofija – hram božje mudrosti.

Um i srce u ravnoteži

Uz navedeno, svakako, treba imati u vidu još dvije stvari.

Prva se odnosi na to da rezultati najnovijih naučnih istraživanja, vršenih s ciljem da se objasni odnos između čovjekove emocionalne i racionalne inteligencije, nude prilično uvjerljive dokaze u pogledu toga:

da emocionalna inteligencija (pod kojom se podrazumijeva svijest o čovjekovim osjećanjima) nije suprotna racionalnoj inteligenciji, već je samo od nje različita, zasebna sposobnost;

da biti racionalan ne znači potiskivati emocionalno već ga na pravi način koristiti;

da emocionalni i racionalni um nijesu inkompatibilne već komplementarne sposobnosti od čije „saradnje“ zavisi što će i koliko čovjek ostvariti u životu;

da čovjek može biti srećan i uspješan samo onda kada su mu, kako bi Paskal rekao, logika uma i logika srca u ravnoteži.

(Nastaviće se)