Smotra Prve proleterske brigade tokom 1942.

Povodom 70 godina od osnivanja Prve proleterske brigade - Potomci ratnika i seljaka za kratko vrijeme uveli su jedan mali, zaostali i siromašni narod u red civilizovanih evropskih naroda. Nažalost, devedesetih godina je izvršena obnova kapitalizma u njegovom najgorem obliku koji nas je onesposobio za samostalan narodni i državni život

Piše: Stevo Vučinić

Prije 70 godina u istočnobosanskoj varošici Rudo osnovana je Prva proleterska brigada koja je bila pod neposrednom komandom Vrhovnog štaba. Prvi i drugi bataljon bili su crnogorski, treći i četvrti srpski, obrazovani od Srba iz Srbije, a u petom je bilo najviše Srba, ali i Crnogoraca, i nešto pripadnika drugih naroda. Komadant je bio Koča Popović. O smislu, značaju i ulozi, ne samo prve, nego i svih pet čuvenih proleterskih brigada za pobjedu  nad silama osovine i uspostavljanje federativne Jugoslavije i društva socijalne pravde nema smisla pisati. Ali ima o nečemu drugom, o ulozi i doprinosu crnogorskih boraca toj pobjedi i rezultatima i posljedicama partizanske borbe za jugoslovenske narode i za Crnu Goru. No, pođimo redom.

Prvu proletersku brigadu sačinjavalo je trećina boraca iz Crne Gore, u drugoj i trećoj bilo ih je dijelom, a jedno vrijeme njima su rukovodili, dok su četvrta i peta proleterska brigada bile crnogorske. Od 18 korpusa NOVJ-a rukovodili su sa osam, a od 27 divizija sa deset, a u osam su bili politički komesari. Šesdeset komadanata i osamdeset političkih komesara brigada bili su, takođe, Crnogorci. U završnim operacijama oslobađanja Jugoslavije deset proleterskih udarnih brigada sa 36.000 crnogorskih boraca je oslobađalo Kosovo, Srbiju, Bosnu, Hrvatsku i Sloveniju.

U toku II svetskog rata jedan Crnogorac je vršio funkciju načelnika vrhovnog štaba Narodnooslobodilačke vojske Jugoslavije, jedan je bio zamjenik njenog načelnika, jedan načelnik štaba armije, dvojica komandanti glavnog štaba, petorica načelnici glavnog štaba, trojica su bili komandanti korpusa, šestorica načelnici štaba korpusa, sedmorica komandanati divizije, jedan komandant vojne akademije NOV i jedan je bio glavni itendant JA. Iz rata, njih 28 izašlo je u činu  generala ili 36% svih ratnih generala. A 1850 crnogorskih kadrova je vršilo vojne, političke dužnosti širom Jugoslavije, učestvovalo u organizovanju južnoslovenskih naroda za dizanje na ustanak, rukovodilo njihovim ratnim jedinicama i vodilo političke akcije među južnoslovenskim narodima. Od 1350 narodnih heroja iz Crne Gore je bilo 250. Od 26 proleterskih bataljona 14 je bilo iz naše zemlje. Od 23 člana Vrhovnog Štaba 8 su bili Crnogorci, petorica delegati CK KPJ pri nacionanim rukovodstvima, četvorica komadanti nacionalnih glavnih štabova, dvojica politički komesari i dvojica načelnici nacionalnih štabova drugih južnoslovenskih naroda. Međutim, iako smo podnijeli vanredne žrtve za svoju i slobodu drugih južnoslovenskih naroda, oduzeta nam je zapadna Metohija i pripojena republici Srbiji. To je slučaj bez presedana. Dobili smo rat a izgubili teritoriju, dok su je neke druge jugoslovenske republike uvećale na račun ratnih gubitnika, Bugarske i Italije.

Proleteri su bili oličenje crnogorske ratničke i slobodarske tradicije koja se u Drugom svjetskom ratu iskazala u antifašističkoj borbi za jednakost, pravdu i slobodu svog naroda. Ali ne manje i nekih drugih naroda koji su dobili i republiku i slobodu bez kapi prolivene krvi. Više puta sam pisao i sada ponavljam da dovodim u pitanje rezultate NOB-a  bez učešća crnogorskih partizana. Dakle, federativnu Jugoslaviju i sve koristi koje su svi njeni narodi ishodovali iz takvog njenog ustrojstva, uključujući i današnji suvereni status njihovih država koji je iz takvog političkog uređenja proistekao

Opšte dobro je bio cilj i smisao političkog poretka kojega su partizani uspostavili poslije rata. Omladina zanesena komunističkim idejama jednakosti i pravde, s velikim elanom, omladinskim radnim akcijama, obnovila je porušenu zemlju i izgradila nove industrijske pogone, puteve, luke, pruge, hidrocentrale i elektrificirla zemlju dok su nauka, obrazovanje i kultura doživjeli neslućeni procvat. Potomci ratnika i seljaka za kratko vrijeme uveli su jedan mali, zaostali i siromašni narod u red civilizovanih evropskih naroda, a zemlju svrstali među srednjerazvijenim državama Evrope. Nažalost, devedesetih godina je izvršena obnova kapitalizma u njegovom najgorem obliku koji nas je onesposobio za samostalan narodni i državni život. Takva politika je uništila ekonomiju, državu i društvo i stoga dovela u pitanje državni suverenitet i dostojanstvo naroda. Zato se moramo organizovano oduprijeti toj opasnosti, jer smo u stanju nužne odbrane, i mi i naši potomci i naša domovina. U protivnom, našem potomstvu prijeti da bude ukmećeno kao roblje stranog kapitala u sopstvenoj zemlji koju naši preci nijesu stvarali trgovinom i špekulacijama, nego krvlju.