Od granica do naziva

Ukoliko pažljivo pokušamo da u evropskim državama pronađemo sličan primjer i metod u regulisanju odnosa između države i crkava i vjerskih zajednica nećemo uspjeti. Ovakvog primjera nema. Osnovni princip u državama Evropske unije se sastoji u regulisanju odnosa na temelju načela ravnopravnosti, dakle u istom obimu i sadržaju prava i obaveza.

Piše: Protojerej – stavrofor mr Velibor Džomić

U ugovorima Islamskom i Jevrejskom zajednicom se našla i odredba po kojoj se granice duhovnih jurisdikcija poklapaju sa državnim granicama Crne Gore (čl. 4. ugovora sa Islamskom zajednicom i čl. 3. ugovora sa Jevrejskom zajednicom). Takve odredbe nema u ugovoru sa Katoličkom crkvom. Ovakva odredba je apsolutno nepotrebna, jer je neprirodno, a i nemoguće, da vlada jedne države uređuje odnose sa crkvama i vjerskim zajednicama u pogledu njihove duhovne jurisdikcije izvan državnih granica. To je posao susjednih i drugih država. Vlada, uz puno poštovanje unutrašnjeg ustrojstva i autonomije crkava i vjerskih zajednica, jedino ima kapaciteta da uređuje odnose sa njima na svojoj državnoj teritoriji. Granice duhovnih jurisdikcija crkava i vjerskih zajednica, na osnovu međunarodnih standarda i normi o slobodi vjeroispovijesti i slobodi religioznog udruživanja, uopšte nemaju nikakvog značaja, a spoljašnji uticaj na ta unutrašnja vjerska pitanja ili, bolje rečeno, pitanje unutrašnjeg vjerskog ustrojstva i duhovne jurisdikcije predstavlja direktan atak na slobodu vjeroispovijesti, slobodu vjerskog udruživanja, vjersko učenje i unutrašnju autonomiju crkava i vjerskih zajednica.

O granicama

U ovom dijelu su važna i još dva civilizacijska pitanja. Nijedna od religija ili vjeroispovijesti koje danas postoje u Crnoj Gori, a i od kako je Crne Gore, nije izvorno nastala u okviru današnjih državnih granica Crne Gore. Drugo, u šta bi se pretvorile crkve i vjerske zajednice ukoliko bi neprestano mijenjale granice svojih duhovnih jurisdikcija, formiranih na osnovu unutrašnjih vjerskih pravila, ako imamo u vidu koliko se i kakvih državnih granica u kratkom vremenskom periodu promijenilo i na ovim, a i na širim prostorima. Šta bi, recimo, ostalo od drevne Aleksandrijske ili Antiohijske Patrijaršije koje imaju duhovnu jurisdikciju u više desetina današnjih međunarodno priznatih država. A o Katoličkoj crkvi i da ne govorimo.

„Originalan“ pristup staroj temi

Ukoliko pažljivo pokušamo da u evropskim državama pronađemo sličan primjer i metod u regulisanju odnosa između države i crkava i vjerskih zajednica nećemo uspjeti. Ovakvog primjera nema. Osnovni princip u državama Evropske unije se sastoji u regulisanju odnosa na temelju načela ravnopravnosti, dakle u istom obimu i sadržaju prava i obaveza. Zemlje iz okruženja su odavno stavile van pravne snage komunistički Zakon o pravnom položaju vjerskih zajednica (u SFRJ je 1953. g. Donijet savezni zakon za sve republike, a od 1977. g. Je ta nadležnost prešla na republički nivo. I tu se vodilo računa, pa su isti zakoni donijeti u svim republikama bivše SFRJ 1977. i 1978. g.). Nakon raspada SFRJ nove države su pristupile donošenju novih zakona o slobodi vjeroispovijesti i pravnom položaju crkava i vjerskih zajednica koji su utemeljeni na evropskim standardima i usaglašeni sa domaćim pravnim poretkom. Neke su ostale samo na tome (Srbija) , a neke su nakon donošenja zakona pristupile potpisivanju pojedinačnih ugovora sa crkvama i vjerskim zajednicama (Hrvatska, Slovenija i Bosna i Hercegovina). Prilikom pripreme tih ugovora posebna pažnja je obraćena na činjenicu da ugovori budu u skladu sa Ustavom i zakonima, a obim i sadržaj prava i obaveza istovjetan za sve (početnička pravna greška je učinjena u ugovoru između Katoličke crkve i Bosne i Hercegovine kada je ugovorena restitucija oduzete imovine Katoličke crkve mimo zakona, ali je ta odredba sporazumnim aneksom ili „dodatnim protokolom“ nakon četiri mjeseca ispravljena). Sadržaji tri do sada potpisana ugovora u Crnoj Gori potvrđuju da se načelu ravnopravnosti kao najvažnijem pravnom pitanju u tim slučajevima nije posvetila odgovarajuća pažnja. Nije postojao nijedan razlog da to bude tako.

Istorijski uzori

Gdje se u pravnoj istoriji može naći metodološki uzor ovakvim aktima Vlade Crne Gore? Interesantno je da su u metodološkom smislu slično postupali i Kralj Nikola, i Kralj Petar I i Kralj Aleksandar I Karađorđević. To se može razumijeti u to vrijeme ukoliko znamo da nije bilo obavezujućih međunarodnih standarda, ali je danas takav selektivan pristup ne samo anahrnon nego i nedopušten. Kralj Aleksandar je u vrijeme tzv. šestojanuarskog režima suspendovao Vidovdanski ustav od 1921. g. Umjesto ugovora, Kralj Aleksandar je pravni položaj crkava i vjerskih zajednica regulisao posebnim zakonima za priznate crkve i vjerske zajednice, ali na načelu ravnopravnosti. U pogledu sadržaja i obima prava i obaveza, uz poštovanje vjerskog učenja i unutrašnjeg ustrojstva svake crkve ili vjerske zajednice (SPC, IZ, JZ i protestanata) , ti zakoni su bili sadržinski identični. Dakle, isti su zakoni bili za SPC, Islamsku i Jevrejsku zajednicu i protestante. Prvo je proglašen Zakon o SPC (na Mitrovdan 1929. g.) , a potom za ostale. Izvan pravnog režima su tada jedino ostali rimokatolici koji nisu pristajali da se njihov pravni položaj u Kraljevini Jugoslaviji riješi zakonom nego su insistirali na potpisivanju konkordata – ugovora. Ugovor je potpisan, ali 1937. g. Nije ratifikovan u Skupštini i uopšte nije stupio na snagu tako da je njihov položaj ostao neregulisan. U Crnoj Gori danas imamo obrnutu situaciju.

Jedno na pečatu, drugo u tekstu

Ugovor sa Jevrejskom zajednicom je dosta sličan, ali u dijelu je različit. Uočljivo je da je u naslovu ugovora pogrešno naveden naziv Jevrejske zajednice što se jasno vidi na pečatu Jevrejske zajednice na ugovoru. Naime, u naslovu ugovora stoji da je riječ o „Jevrejskoj zajednici u Crnoj Gori“, a na pečatu te organizacije stoji – „Jevrejska zajednica Crne Gore“. Ova primjedba ne može da se istakne kada je u pitanju Islamska zajednica, jer je njen naziv, iako nema njenog pečata na ugovoru (samo potpis uvaženog reisa) tačno naveden u ugovoru. Da li je ovo bitno? Naravno da je bitno za pravnike, ali vjerovatno nije bitno za političare i istoričare. Dovoljno je da podsjetimo na probleme koji su, pored ostalog, izazvale polemike oko naziva „Islamske zajednice Srbije“ i „Islamske zajednice u Srbiji“. Ovdje to, hvala Bogu, nemamo kod Islamske zajednice, ali se bez ikakve potrebe i razloga, na žalost, stvaraju nejasnoće oko Jevrejske zajednice. Pravni sistem Crne Gore poznaje samo organizaciju pod nazivom – Jevrejska zajednica Crne Gore, ali ne i pod nazivom – Jevrejska zajednica u Crnoj Gori. Uzgred, pravni sistem Crne Gore ne poznaje instituciju pod nazivom Katolička crkva Crne Gore ili u Crnoj Gori nego samo Nadbiskupiju barsku, Biskupiju kotorsku i njihove organizacione vidove – samostane, župne urede i misije.

(nastavak u sjutrašnjem broju)

Vlada Crne Gore potpisala je 30. januara sa Islamskom zajednicom, a dan kasnije sa Jevrejskom zajednocom Ugovor o uređenju odnosa od zajedničkog interesa. Pobjeda, kao i prilikom potpisivаnjа Temeljnog ugovorа Vlаde Crne Gore i Svete Stolice, otvаrа svoje strаnice zа prаvnu аnаlizu ovih važnih ugovora. Za prvu analizu obratili smo se Veliboru Džomiću, koordinatoru Pravnog savjeta Mitropolije crnogorsko-primorske Srpske pravoslavne crkve.

Pozivаmo zаinteresovаne, prvenstveno prаvnike, dа na stranicama Pobjede objave stavove i аnаlize ovih vаžnih držаvno-vjerskih prаvnih аkаtа.

Uredništvo