Na slici je bio Tito, u rukama mu Oslobođenje,

na stolu pred njim čaša crnog vina…

Postoje gradovi u koje se uvek (rado) vraćamo. Gradovi iz kojih, (posle to shvatimo), nikada zapravo nismo ni odlazili. Gradovi koji su na ovaj ili onaj način, bilo to svesno ili ne, upisani u naše lične, jednako koliko i kolektivne memorije – kako svojim specifičnim štimungom tako, jednako, i snažnim, razarajućim, unutrašnim kontroverzama. Jedan od takvih gradova, makar za ljude sa „ovih prostora“ svakako jeSarajevo: „Veličina grada najbolje se vidi iz aviona, prikazuje se kroz veličinu blještavosti. Beograd iz aviona liči na Beč, Pariz iliIstanbul,Sarajevo– ne.Sarajevoje mala elipsa magličastog nezdravo blijedog svjetla okružena mrakom“.

Lirska priča

U romanu „Sjetva soli“ Muharema Bazdulja (1977) pogled na Sarajevodat je iz vizure beogradskog arhitekte Janka Aleksića, koji zbog prisustvovanja sahrani svog najboljeg prijatelja iz mladosti, posle 20 godina ponovo dolazi uSarajevo. Bez patetike ili želje za pamfletizmom niti pak senzacionalizmima bilo koje vrste – Muharem Bazdulj nudi jednu lirsku, pitku, pokadšto melanholičnu i na momente gorku priču o gradu, vremenu, ljudima, okolnostima, naposletku i o nama, drugačijim a istim istovremeno. Drugačije a opet tako neodoljivo isto je i samo Sarajevo Bazduljevog junaka. Kroz prisećanja o preminulom prijatelju Mladenu, junak priče tokom nekoliko dana koje provodi u Sarajevu zapravo vrši rekonstrukciju vlastite mladosti – začinjene knjigama, poezijom, muzikom, sa jedne ali i gorkom atmosferom duhovne tekskobe, bezizlaznosti i krize smisla sa druge strane… Pored Janka, o Mladenu govori i njegova sestra Milena sa kojom junak romana na kraju doživljava jednovečernju ljubavnu romansu, ali i sarajevski novinar Muharem Bazdulj koji, nakon inspirativnih kafanskih razgovora, Janka Aleksića prima u redakciji lista Oslobođenje, gde je zaposlen, radi rekonstrukcije jednog događaja koji je unekoliko određujuće uticao na sudbine – kako pokojnog Mladena, Janka koji je u vreme kada se događaj odvijao već bio na studijama u Beogradu, tako, jednako i samog grada. Reč je o tzv. fašističkom rođendanu – rođendanskoj (punk) žurci iz decembra 1986. koja je u ondašnjoj jugoslovenskoj štampi, omladinskim i partijskim forumima bila okarakterisana kao „morbidna bahanalija u stilu nekadašnjih nacističkih proslava“ a njeni učesnici, među kojima je bio i pokojni Mladen, izloženi pravom medijskom i političkom linču.

Dokumentarni detalji

Deo u kom se rekonstruiše „nacistički rođendan“- inače stvaran događaj koji se odvijao u sarajevskom stanu Isidore Bjelice (u romanu Elvire) a čiji je jedan od učesnika bio i Miljenko Jergović, kome je Bazduljev roman inače posvećen) – objektivno jeste nešto slabiji, pre svega izazvan željom autora da ceo događaj potkrepi što većim brojem dokumentarnih detalja čime se delom gubi unutrašnji ritam, intimna atmosfera i melanholični štimung ovog bez sumnje uspelog i nesvakidašnjeg dela. Suština uključivanja priče o „fašističkom rođendanu“ u Bazduljev roman mogla bi, međutim, biti u pokazivanju kako nešto što je počelo kao ekscentrična ali u suštini bezazlena mladalačka zabava – u sredini punoj različitih predrasuda prerasta u prvorazredan politički incident. A činjenica da se junak romana o čitavom slučaju, čiji je jedan od aktera njegov najbolji prijatelj, podrobnije upoznaje tek 20 godina kasnije – govori i o postojanosti i snazi koju, u društvima u kojima teret istorije uvek pada na pleća pojedinca, imaju nametnuti društveni (socijalni) tabui. Sam Mladen verovao je kako je upravo ovaj incident oslobodio „duh iz boce“ nečiste savesti sredine: „U gradu koji bezazlenu balavurdiju optužuje za fašizam, fašizam mora postojati jer se odnekud mora projicirati“.

Metafore

Emotivno uverljivo prikazan je i povratak glavnog junaka u stan u kom je odrastao – posebno susret sa knjigama (poezije, naročito „Šest ruskih pesnika“) koje su ga intelektualno i emotivno formirale kao ličnost. Metaforu setve soli – preuzetu iz Homerove Ilijade, kroz Odisejev pokušaj da izbegne odlazak u Trojanski rat tako što se pravio lud sejući so -  Bazdulj u priču uvodi upravo prisećanjem na razgovor između Mladena i Janka, gde prvi konstatuje kako je junaku romana uspelo nešto što Odiseju nije: oslobađanje od služenja vojne obaveze (i kasnije mobilizacije i odlaska u rat koji je usledio deceniju kasnije). Pored lične, metafora setve soli ima i mnogo širu dimenziju odnoseću na sudbinu grada i ljudi nastanjenih u njemu. Zemlja po kojoj je posejana so ostaje pusta, neplodna, nagrižena, bez mogućnosti da iz nje bilo šta nikne. Ta unutrašnja so jeste podloga za panoramu sivog grada nad kojim se pomalja žuto sunce, odnosno njegove kasnije sudbine. U preispitivanjima i rekonstrukcijama glavnog junaka, onim ponekad mučnim osećajima koji se javljaju pri ponovnim susretima sa nekim ranijim sobom, Bazdulju u pomoć priskače i mnoštvo citata/pasaža iz literature koji su sastavni deo tog emotivnog bagaža njegovog junaka: Prepoznaj što brže dan decembra zato, / Gde je u katran žumance dodato (Mandeljštam). Sam rat u Bosni, bombardovanje Sarajeva i raspad SFRJ kod Muharema Bazdulja prisutni su tek iz offa, kao svojevrstan emotivni okvir priče kog, iako autor na njemu ne isnistira, nijednog trenutka ne prestajemo da budemo svesni.

 Mirisi grada

Bazduljev roman, „Sjetva soli“ svakako treba pročitati i zbog činjenice da u njemu autoru uspeva ono što je u prozi uglavnom najteže – da kroz svega dva, tri, vešto izabrana i majstorski dočarana detalja čitaocu prikaže (duhovnu) atmosferu, štimung i mirise grada koji tako dobro poznaje i oseća iznutra: Vratih se u svoj grad, do suza znan meni / Do žila, do dečjih žlezda natečenih (opet Mandeljštam). Taj unutrašnji ritam Sarajeva, u knjizi oslikan kroz neke knjige, pesme, mesta za izlazak, gradske toponime… uz ritam lakog džeza kod Muharema Bazdulja je dat nenametljivo, ubedljivo, prirodno…

Nebojša Milenković