Objavljeno: sub, 31. avg, 2013.

Vijek vazduhoplovstva u Crnoj Gori (foto galerija)

Od kada je 5. septembra 1913. na Obilića poljanu prvom „krilaticom“ sletio „Krilatić“ (kako je kralj Nikola nazvao avion i pilota Đanija Ivana Vidmara), stotine crnogorskih avijatičara smjelo su aeroplanom jedrili nebom zemljina šara, a i sada su rado viđeni, ne samo u našim, nego i najprestižnijim svjetskim aviokompanijama

Piše: Gojko Knežević

Velika priča o, nesumnjivo, značajnom cilju kakav je ulazak u Evropsku uniju kao da je potisnula sjećanje na vrijeme kada je Evropa bila u Crnoj Gori. Na to doba velikih pregnuća podsjeća i jubilej – sto godina vazduhoplovstva u Crnoj Gori, za čiji se početak smatra 5. septembar 1913, kada je na Obilića poljanu kraj Cetinja aeroplanom prvi sletio Italijan slovenačkog porijekla Đani Ivan Vidmar.

1. Prvi let aviona iznad Cetinja 5.9.1913.1 Vijek vazduhoplovstva u Crnoj Gori (foto galerija)Bilo je to nepunu deceniju od zvaničnog prvog leta Braće Rajt (17. decembra 1903. u Sjevernoj Karolini) i sedam godina od kada je (23. oktobra 1906) na tlu Evrope prvi u Francuskoj poletio Alberto Satnos Dumon.

Krilatić na Cetinju

Hroničar vazduhoplovstva i iskusni pilot Zoran Zečević o tome je u nikšićkom časopisu „Aeroplan“ napisao da je hrabri 23-godišnji Vidmar avion tipa Blerio dopremio brodom iz Trsta do Kotora, pa kamionom do Njeguša, odakle je uzletio i spustio se na Obilića poljanu. Tu su ga kraljevska svita i masa naroda dočekali uz oduševljenje. Pozdravljajući pilota, kralj Nikola ga je nazvao Krilatićem, a avion krilaticom, što je originalna vazduhoplovna terminologija toga vremena – zaključuje Zečević, iz čije je kolekcije najviše fotografija u postavci „Vijek vazduhoplovstva u Crnoj Gori“, a neke je ekskluzivno za ovu reportažu ustupio „Pobjedi“.

Autor izložbe i kustos Muzeja i galerija Podgorice Božidar Đondović podsjeća da su za potrebe Crne Gore avioni prvi put upotrijebljeni na skadarskom bojištu 20. marta 1913. Tada je na zahtjev kralja Nikole srpski kralj Petar Karađorđević poslao u pomoć eskadrilu od četiri aviona, koji su razmontirani i željeznicom prevezeni od Niša do Soluna, a odatle brodom do Medove. Sa improvizovanog aerodroma kod skadarskog sela Barbaluše avioni su izviđali turske položaje, što je itekako podiglo moral crnogorske vojske… Na prostoru današnje Crne Gore prvi avioni su, inače, bili 1912. u austrougarskoj hidrobazi u Kumboru, odakle je avion jednog pijačnog dana 1915. na nikšićki trg bacio bombu. Poginule su tri osobe i to su, vjerovatno, prve civilne žrtve „čelične ptice“, a Nikšić prvi bombardovani grad na ovim prostorima.

Avionom na Žabljak

- Na tlo Crne Gore je prvi putnički avion (beogradskog „Aeroputa“, prethodnika JAT-a) 26. maja 1928. iz Skoplja sletio na travnati aerodrom u Podgorici, gdje je sada Žaljeznička stanica. Deceniju kasnije uspostavljena je avio linija Beograd-Podgorica-Tirana, a uoči rata i za Bar, kojom je beogradski krem dolazio na kupanje.

U Berane je, pak, prvi avion (Brega) slučajno, zbog tehničkih razloga, sletio 29. aprila 1925, što je podstaklo razvoj vazduhoplovstva u tom gradu… Stariji pamte i da je JAT 1963. održavao ovu i redovnu liniju Beograd – Žabljak, kada je avion DC-3 slijetao na aerodrom u Njegovuđi.

Prvi piloti iz Crne Gore su: Dimitrije Konjević, iz baze Kumbor (kasnije jedan od osnivača beogradske fabrike aviona „Ikarus“), Pljevljak Vladilsav Vlatko Samardžić i Čevljanin Savo Vukotić – podsjeća Đondović, napominjući da su piloti za civilno vazduhoplovstvo regrutovani iz vojnih redova, a vrlo je bila razvijena i škola u aeroklubu „Nikšić“, koji jedini i sada aktivno radi.

Šest aero klubova

Prvi aeroklub u Crnoj Gori osnovan je, inače, na Cetinju 31. jula 1926. ali nije imao značajnijih aktivnosti, za razliku od, nekoliko mjeseci kasnije osnovanog, u Pljevljima, čiji je prvi predsjednik bio Vladislav Samardžić, školovan za avijatičara u Francuskoj, za koju se kao pilot borio na Solunskom frontu. Aeroklubovi su 1928. osnovani u Podgorici i Nikšiću, gdje je 28. avgusta održan prvi aeromiting i to se smatra početkom sportskog vazduhoplovstva u Crnoj Gori.

Veoma su bili posjećeni i aeromitinzi 1935. i 1938. u beranskom aeroklubu, čiji je prvi pilot bio Vasilije Magdelinić. Zapažen je bio i rad 1934. osnovanog aerokluba „Naša krila“ u Baru, čiji je aerodrom bio na Velikim livadama – kaže Đondović, podsjećajući i da su po oslobođenju aeroklubovi obnovljeni 1950, kada je u Podgorici održano padobransko i modelarsko prvenstvo.

Svjetski šampioni

Embraer Montenegro erlajnza 011 Vijek vazduhoplovstva u Crnoj Gori (foto galerija)U aeroklubovima su obučeni mnogi piloti, padobranci, jedriličari i modelari. Prednjačio je „Nikšić“, koji je iznjedrio mnoge vrhunske pilote JAT-a i drugih svjetskih aviokompanija, pa i sadašnjeg Montenegro Airlinesa.

Najuspješniji padobranac je, pak, član podgoričkog aerokluba Petar Dedić – svjetski prvak i rekorder na prvenstvu 1958. u Bratislavi, a kasnije je sa 8000 metara skočio bez maske za kiseonik… Uspješno ga je slijedio i njegov đak Dragoljub Dragović, takođe, svjetski šampion.

Podsjećajući i na bogatu tradiciju hidroavionstva i vojne baze u Golubovcima, Đondović naglašava da vjekovno jedrenje nebom iznad Crne Gore uspješno nastavlja aviokomanija Montenegro Airlines, koja je od prvog aviona (Foker) dostigla flotu od pet fokera i tri aviona tipa Embraer, sa kojima održava deset redovnih linija i mnogo više čarter letova širom svijeta, tako da je značajan faktor razvoja Crne Gore.

Prva žrtva Pilot Petrović

- Na aerodromu Barbaluše pod Skadrom crnogorski i strani oficiri posmatrali su prvi let vojne avijacije. Nakon što su trojica iskusnih francuskih pilota odbili da lete, prvi let su izveli kapetani Stanković i Ilić, ali su se sa visine 900 metara vratili zbog jakih vazdušnih struja. Poslije njih poletio je narednik Mihailo Petrović. Mada od kolege Ilića dobija savjet da ne ide preko 800 metara, prividno zatišje u vazduhu prevarilo ga je i prošao je kritičnu visinu. Obavio je uspješno osmatranje položaja neprijatelja, ali je u povratku iznenadni kovitlac prevrnuo avion i pilot je ispao sa visine 1200 metara… Tako je Petrović prvi pilot – žrtva jugoslovenskog vazduhoplovstva, a možda i u Evorpi – zapisao je pilot Dušan Petrović u časopisu „Komuna“.

Austrougarski avion zarobljen u Pljevljima

Oktobra 1915. godine na Pljevaljsko polje prinudno je sletio austrougarski avion Lohner. Zarobljena je posada, od koje je komanda naše vojske saznala za pripremu napada na Crnu Goru.

- Pilot Julius Arigi je, kao stručnjak za motore, prebačen na Cetinje, gdje je održavao vozila kralja Nikole. Jednog dana, kada je Kralj boravio na Rijeci Crnojevića, Arigi je u automobilu kraljevske kuće pobjegao u Kotor, a kasnije postao pilot-lovac i postigao 32. vazdušne pobjede… To je objavio fotodokumentarista Šime Oštrić iz Beograda, koji mi je fotografiju ustupio za proslavu jubileja – kaže Zoran Zečević.

Eskadrila 1921. ugušila albansku pobunu

Pokazujući fotografiju eskadrile aviona tipa „Brega 14“ snimljenu 1921. godine na aerodromu u Podgorici (sada naselje Stari aerodrom), Zoran Zečević tvrdi da je sada čitaoci „Pobjede“ prvi vide, a ustupio je kolekcionar Šime Oštrić.

- Eskadrilom je komandovao kapetan Vladimir Klajić, a u sastavu su bili i piloti: Dušan Martekini, Petar Vukčević, Erih Kos, Vojislav Spužić, Miloš Živanović i Aleksa Marinović. Eskadrila je avgusta i septembra 1921. imala zadatak da zavede red na granici sa Albanijom i vrlo je efikasno djelovala sve do ugušenja pobune narednog proljeća, kada je vraćena u Mostar – podsjeća Zečević.

Kapino polje

- Zanimljiva je istorija nikšićkog aerodroma Kapino polje. Samo četiri dana po osnivanju Kluba organizovan je aeromiting. Krajem 1940. na njega je iz Kraljeva preseljena pilotska škola za avijatičare. I poslije pola vijeka, pri raspadu SFRJ, vazduhoplovci JNA su iz Mostara preseljeni na Kapino polje. Ili: poslije kapitulacije Jugoslavije, kralj Petar II Karađorđević i Vlada su na Kapino polje 14. aprila 1941. doletjeli sa dvadesetak aviona, a narednog dana kralj je avionom Savoja napustio zemlju… Po oslobođenju Nikšića 1944. aerodrom Kapino polje poslužio je za prihvat savezničkih aviona koji su dopremali hranu i naoružuanje, a pratizanske ranjenike transportovali u Italiju na liječenje – podsjseća Dušan Petrović.

Nikšićani rado idu u pilote

Sedamdesetih godina među pilotima civilnog i vojnog vazduhoplovsta SFRJ najviše je bilo Nikšićana, što je zasluga gradskog Aerokluba, koji je jula 1984. jedini u Jugoslaviji dobio dozvolu za obuku stranaca i obučio trojicu pilota iz Somalije, Angole i Sirije.

Prvi Crnogorac na Sjevernom polu bio je Nikšićanin Veselin Gredić, koji je 21. aprila 1966. kao član međunarodne ekipe skočio padobranom. I prvi slobodni let balonom u Crnoj Gori izveden je iznad Nikšića 19. jula 1999, a putnici su bili pilot JAT-a iz Nikšića Dušan Petrović i inženjer Milomir Stošković iz Beograda… (iz časopisa Komuna).

Fotografije istorije vazduhoplovstva

Na inicijativu nikšićkog Udruženja Aeroplan biće, u četvrtak u 19 sati, priređena izložba fotografija i dokumenata pod nazivom „Vijek vazduhoplovstva u Crnoj Gori“. Postavku u izboru Božidara Đondovića čini četrdesetak najatraktivnijih fotografija iz muzeja i privatnih zbirki, pretežno iz kolekcije Zorana Zečevića, od kojih će mnoge prvi put biti dostupne široj javnosti.

Broj komentara: 1
Vaši komentari:
  1. Komentar kaže:

    Hvala za odlican clanak I jos bolje fotografije.Svi ljubitelji vazduhoplovstva su se obradovali.Nadam se da ce ovakvih tekstova biti jos.

Najnovije u rubrici