Dok Balkan gleda u prošlost, investitori idu na druga mjesta

Investitori žele da vide brže reforme i bolju klimu za poslovanje. Čak i Turska ima sada bolji imidž kod investitora

Zagreb - Narodi na zapadnom Balkanu koji su ratovali devedestih prošlog vijeka sada dijele isti cilj - pridruživanje Evropskoj uniji.

Ipak, uprkos napretku u ekonomiji i politici tokom posljednje decenije istorijsko rivalstvo još ometa evropske perspektive.

Čak i kada govorimo o zajedničkim ciljevima put je trnovit, što ih čini manje atraktivnim za investitore, koji na region gledaju kao na tržište u nastajanju. Oni žele konkretan napredak u evropskim integracijama.

Regionalni samit na visokom nivou, koji će se u subotu održati u Sloveniji, članici EU, može da propadne zbog odbijanja predsjednika Srbije Borisa Tadića da učestvuje ako Kosovo ne bude predstavljeno kao protektorat Ujedinjenih nacija. Kosovo, koje je proglasilo nezavisnost od Srbije 2008. godine to odbija.

- Ima bilateralnih pitanja u regionu koji mogu da uspore (EU integracije). Iluzija je vjerovati da ta pitanja mogu jednostavno biti ostavljena po strani. Ali, kako se zemlje budu približavale ka EU, sva ta teška pitanja treba da budu riješena - kaže Gerald Knaus iz tink-tenk organizacije „Inicijativa za evropsku stabilnost”.

Srbi, Hrvati i Bošnjaci imaju zajedničko, slovensko nasljeđe i do 1991. godine živjeli su u zajedničkoj državi - Jugoslaviji - koja se raspala u ratovima tokom devedesetih godina dvadesetog vijeka.

Srbi i etnički Albanci bili su na suprotstavljenim stranama tokom konflikta u periodu 1998-99.

Nacionalizam koji je podupirivao taj konflikt sada je oslabio, ali problemi nasljeđa su brojni.

Grozničava slovenačka „šatl” diplomatija između Beograda i Prištine još nije donijela rezultat u postizanju kompromisa u vezi sa samitom regionalnih lidera 20. marta.

Hrvatska će se vjerovatno pridružiti EU tokom 2012. godine, ali članstvo ostaje nedostižno za Albaniju, Bosnu, Kosovo, Makedoniju, Crnu Goru i Srbiju.

Analitičari isključuju povratak na rat, iako neki kažu da bi u najgorem slučaju u Bosni moglo doći do obnavljanja etničkih sukoba.

Investitori ostaju oprezni zbog tvrdoglave politike u regionu, koji je jednom nazvan „crna rupa Evrope”.

- Postoji, sigurno, potencijal za ekonomski razvoj. Postoji prostor da se nadoknadi izgubljeno, ali politički rizik je najveći problem, istorijsko nasljeđe još se vaga u regionu - kaže Stjuart Kalverhaus iz „Exotix” londonske investicione bankarske grupe.

Nezavisnost Kosova oživljava napetosti

Kada su reformisti došli na vlast u Hrvatskoj i Srbiji, 2000. godine, političke i poslovne veze unutar regiona su obnovljene, ali nezavisnost Kosova 2008. godine još jednom je zbližavanje izbacilo iz kolosijeka.

- Bio je to okidač koji je aktivirao seriju neželjenih posljedica, pogoršavajući odnose, čineći Srbiju izolovanom od svih njenih susjeda - kaže Damir Grubiša, prvi čovjek „Centra za evropske studije” pri zagrebačkom Univerzitetu.

Zvaničnici Srbije odbijaju da učestvuju na događajima zajedno sa kolegama sa Kosova.

Ministar inostranih poslova Srbije Vuk Jeremić rekao je, samo ovog mjesesa, da će ako bude pritisnuta da bira između EU i Kosova, Srbija izabrati ovo drugo.

- Pitanje Kosova će usporiti napredak regiona ka EU, posebno Srbije. Tu je i problem Bosne i nesigurne ravnoteže tri etničke grupe - kaže Grubiša.

Dva bosanska rivala, visoko autonomni regioni - Republika Srpska i bošnjačko-hrvatska Federacija - nijesu uspjeli da usvoje ključne zakone, parališući tako slabu centralnu državu.

Pristup Evropske unije po principu „štapa i šargarepe” još nije donio rezultate.

Nije uspio ni pokušaj EU i SAD, na visokom diplomatskom nivou, prošlog oktobra, da pomjeri stvari sa mrtve tačke guranjem Bosne da napravi veliki pomak u aspiracijama ka EU i NATO.

Tenzija će biti i kako se primičemo predsjedničkim i opštim izborima u oktobru.

Nacionalističke stranke vjerovatno će opet trijumfovati u oba regiona, što će dodatno ohrabriti prkošenje Republike Srpske institucijama u Sarajevu.

Investitori će tražiti priliku drugdje

Odnosi između Beograda, koji taktički podržava svoje etničke rođake u Bosni, i Sarajeva ohladili su se u posljednih godinu dana.

Beograd je prošao i kroz razdoblje loših odnosa sa susjedima na Balkanu, nakon što su oni priznali Kosovo.

- Događaji u Srbiji biće ključni za region, ako predsjednik Tadić uspije da spusti pritisak nacionalista i vodi ozbiljnu proevropsku politiku - kaže Željko Trkanjec, urednik spoljnopolitičke rubrike zagrebačkog dnevnika „Jutarnji list”.

Nastojeći da podstakne region Brisel je u decembru ukinuo Srbiji, Makedoniji i Crnoj Gori vize za putovanje u zemlje EU i aktivirao trgovinski sporazum sa Beogradom, ali je od tada ostvaren mali napredak.

- Brisel ne može da uradi više od samih zemalja, a one ne čine mnogo. Nema velikog entuzijazma, velike ljubavi prema EU, u regionu nema pritiska da se dođe do članstva. Investitori žele da vide brže reforme i bolju klimu za poslovanje. Čak i Turska ima sada bolji imidž kod investitora - kaže Vladimir Gligorov iz bečkog „Instituta za međunarodne ekonomske studije”.

Kalverhaus iz „Exotix” banke kaže da su tržišta regiona mala i nelikvidna, sa samo nekoliko investicionih instrumenata. Ti fakori, zajedno sa političkim rizikom, drže podalje globalne investiture.

- U atmosferi visoke nestalnosti i nesigurnosti u vezi sa globalnim ekonomskim oporavkom, mnogi ljudi će vjerovatno misliti da su dodatni rizici (sa Balkana) previše u ovom momentu, kada slične povrate investicije mogu da imaju na drugim mjestima - kaže Kalverhaus.