Menadžment u kulturi: Realnost ili uzbudljiva mogućnost

Art edukacija je potreba savremenog čovjeka

Svrha umjetničkog rada odvojena je od komercijalnih ciljeva i rezultira finansijskim poteškoćama. U uslovima koji postaju neoliberalni menadžer u kulturi pozicioniran kao glavni akter u kreiranju organizacije i ambijenta za uspješan rad. Na sveobuhvatniju javnu pomoć moći će da računaju samo umjetničke kuće koje imaju menadžment orijentisan na profesionalan pristup i praktično djelovanje

Menadžment u kulturi u osnovi je savremenih evropskih kulturnih politika, a kultura jedan od elementarnih činilaca društvenog razvoja. Tipičnog menadžera u kulturi karakterišu znanje o kulturi i umjetnosti, umjetnički senzibilitet, organizacijske sposobnosti, preduzetničke vještine. Misli nedogmatski, shvata da komercijalizovana umjetnost iskorišćava ljudski potencijal a da ga lijepe umjetnosti uvećavaju. Uvažava činjenicu da su art edukacija, inkluzija stanovništva, interkulturni dijalog, analiza publike i njena interakcija, potrebe savremenog čovjeka.

Za razliku od evropske prakse u Crnoj Gori dominira shvatanje da upravljanje u sektoru kulture nije autonomno u odnosu na praksu upravljanja u drugim sektorima. Kao ključni pojmovi navode se kreativno upravljanje i kultura preduzetništva. Terminom autonomna kultura upravljanja u prostoru kulture operiše se isključivo u akademskim krugovima. Menadžment u kulturi ima status uzbudljive mogućnosti koja bi, u dogledno vrijeme, mogla profunkcionisati. Urušavanje modela koji je postojao u periodu socijalizma, kao i ad hoc sistem kulture koji je inaugurisan devedesetih godina prošlog vijeka uz pretjeranu politizaciju institucija i projekata u kulturi na svim nivoima, uz nestručan kadar, razlozi su zbog kojih na našem putu od specifičnog oblika socijalizma ka liberalnom društvu, menadžment u kulturi nije adekvatno afirmisan.

Valjda se od prostora kulture očekivalo da, kako u osvrtu na situaciju u tranzicijskim društvima primjećuje prof. dr Andrea Zlatar, samostalno riješi svoje probleme, promijeni u temelju način funkcionisanja, usvoji „zapadni model kulturnog menadžmenta”, uspostavi kompetitivno i kvalitativno tržište kulturnih dobara.

To se samo od sebe u Crnoj Gori, niti bilo gdje u njenom bližem okruženju, nije moglo dogoditi. Donošenjem Zakona u kulturi koji inicira izradu Nacionalnog programa razvoja kulture, na institucionalnom planu stvaraju se preduslovi za definisanje kulturne politike u kojoj je jedno od najvažnijih pitanja upravo menadžment u kulturi, koji označava vođenje i usmjeravanje institucija i projekata u kulturi. Kultura se, u Nacionalnom programu razvoja kulture, ne tretira kao zamjena, već kao ključ života. Sa saznanjem da se umjetnička praksa ne može na zadovoljavajući način razvijati u postojećim organizacionim i infrastrukturnim uslovima projektovana je kvalitetna baza za razvoj i unaprjeđenje kulture.

Kulturu čine stvaraoci, publika i posrednici koji na raznim osnovama povezuju kulturu i građane. Tradicionalni posrednik je država sa svojim organima. Kulturna funkcija države ostvaruje se putem kulturne politike. Država izdvaja sredstva, osniva institutucije kulture... Menadžment u kulturi ima dobre izglede da zaživi unutar kulturne politike. Solidnu prethodiocu predstavlja izučavanje menadžmenta u kulturi unutar visokoškolskog obrazovanja, prije svega na Fakultetu dramskih umjetnosti na Cetinju, na studijskom programu Produkcija i to na svim nivoima akademskih studija, od osnovnih do poslijediplomskih. Kao nastavni predmet kojemu se posvećuje posebna pažnja izučava se i na Fakultetu likovnih umjetnosti Univerziteta Crne Gore i na Fakultetu vizuelnih umjetnosti Univerziteta Mediteran.

- Na taj način već imamo mlade kadrove koji preuzimaju različite poslove unutar velike porodice zanimanja gdje postoje brojna uža menadžerska zanimanja: menadžer - preduzetnik, menadžer – producent, menadžer prodaje, marketing menadžer, menadžer revitalizacije kulturnih dobara, menadžer projekta, menadžer festivala...Ovim se spisak ne iscrpljuje, jer svaki kulturni, umjetnički i medijski sistem unutar svoje organizacione strukture i organizacije procesa rada u skladu sa specifičnim i različitim filozofijama menadžmenta i organizacione kulture utemeljuje specifičnu nomenklaturu. Takođe unutar porodice menadžerskih zanimanja postoje i različite naučne, istraživačke, administrativne i animacione (medijacijske) profesije: administratori u kulturi, istraživači kulturnog razvoja, animatori kulture. Institucije u procesu transformacije moraju da uvedu u sistem mnoga od pomenutih radnih mjesta i daju šansu mladim kadrovima koji se edukuju u Crnoj Gori – kaže doc. dr Janko Ljumović.

Najveći broj ljudi koji danas kreiraju ovdašnji kulturni život nije na odgovarajući način edukovan za kulturni menadžment. Ako bi stalna profesionalna edukacija u kulturi postala dio svakodnevice svih kulturnih ustanova u Crnoj Gori, benifiti bi bili brojni. Na znanju se grade promjene. Savremena umjetnost i kultura, čine važnu ulaznu tačku u modernom životu i povezuju aspekte popularne kulture, moderne civilizacije i razvojne tehnologije. Kroz umjetnost se otvara pogled na svijet i kreiraju odgovori na pitanja koja on postavlja. Umjetnost pomaže da se napreduje kao ljudsko biće, naglašava i povećava nivoe ljudskih potreba. Naravno, potrebna joj je određena vrsta sistemske podrške.

- Profesionalna edukacija zapravo označava permanentu potrebu doedukacije kadrova u kulturi, i za to je potrebna programska politika kako kulturne politike, tako i samih institucija kulture. U Crnoj Gori na različite načine su organizovani seminari i obuke u različitim oblastima kulture, tako da profesionalizacija kadorva u kulturi jeste suština i same kulture koja je u stalnom procesu promjene. Nove tehnologije, razvoj tržišta, međunarodna saradnja, samo su neki od povoda da proces edukacije mora biti jedan od ključnih programa rada institucija kulture – ističe Ljumović.

Ljudi koji rukovode institucijama kulture u poziciji su da svakodnevno rješavaju probleme sa kojima se rijetko susrijeću menadžeri komercijalnih preduzeća. Svrha i ciljevi umjetničkog rada, koji su odvojeni od komercijalnih ciljeva, rezultiraju finansijskim poteškoćama. Bez javne pomoći umjetničke organizacije ne mogu opstati a zbog recesije i potrebe da novac prikupljen od poreskih obveznika usmjerava na ekonomski bitnije pozicije, država limitira ulaganja u sektor kulture. Na javnu pomoć sveobuhvatniju od one koju sada primaju moći će da računaju samo umjetničke kuće koje imaju menadžment orjentisan na profesionalan pristup i praktično djelovanje, koncepte koji su u smislu primjene kod nas još uvijek gotovo nepoznati, rast, napredak i rješenja koja omogućavaju razvoj. Uspješni modeli poslovanja postoje... Ljudski resursi, poput prirodnih, često su duboko zakopani. Oni mogu da se ispolje uz podsticaj odgovarajućih instrumenata kulturne politike. Ako budemo ignorisali alatke koje podstiču unutrašnji aktivizam institucija kulture, razvojne projekcije u sektoru kulture ostaće na nivou uzbudljive mogućnosti zarobljene praksom upravljanja kulturom kroz kontrolu distribucije finansijskih sredstava i uplivima politike na pitanja koja bi trebala biti stvar esnafa. Da li će istinska umjetnost prevagnuti nad eksploatativnom komercijalizovanom umjetnošću zavisiće od sposobnosti menadžera u kulture da savladaju socioekonomske okolnosti koje litimitiraju javnu pomoć instutucijama koje su im povjerene na upravljanje.

- Očekujem da Ministarstvo kulture neće u narednom periodu finansirati i održavati sistem i institucije koje neće biti spremne da se suoče sa nužnim organizacionim promjenama koje treba da povećaju programske budžete i smanje budžet koji od instutucija kulture čini socijalne ustanove u kojima postoji veliki broj zaposlenih koji zapravo ne učestvuju u kulturnoj i umjetničkoj produkciji. Kada se to desi, onda će dobar stučnjak iz oblasti menadžemnta u kulturi imati izazov da dobija i sredstva koja se nalaze samo u državnom budžetu, već dobrim projektima mogu nužno da privlače i druge partnere, programe i fondove. Održivost kulturnog sistema i svih pojedinačnih činilaca koji predstavljaju savremeni kulturni atlas jednog društva u uslovima koji sve više postaju neoliberalni i podložni uticajima spolja, pozicioniraju i ističu menadžera u kulturi kao glavnog aktera u kreiranju organizacije i ambijenta za uspješan rad. U uslovima recesije nikom nije zapravo lako, ali turbulentni uslovi su zapravo najveći izazov za promjene koje se nužno moraju desiti - zaključuje Janko Ljumović.

Tržišna politika i kulturne industrije

Priča o praksi tržišnog finansiranja kulture u ekomomski najmoćnijoj zemlji na svijetu samo je djelimično istinita. U SAD tržišna politika važi u domenima filma, muzike i izdavačke djelatnosti, kulturnih industrija u kojima se umjetničko djelo može reprodukovati u velikom broju primjeraka i prodavati na širokom tržištu. Muzeje, biblioteke, pozorišta, dotiraju javna vlast, bogati pojedinci i velike kompanije. Kulturne politike superiorne su na lokalnim nivoima. U Mineapolisu, gradska kulturna politika bavi se temom umjetnosti u javnim prostorima.

Vitalna injekcija ili pomodna novotarija

- Isticanje pojma menadžment u kulturi upravo kroz ličnosti koje se bave tim poslovima, jedna je od glavnih promjena paradigme i same kulture, koja je podrazumijevala estetizaciju svih sfera društva od kraja osamdesetih godina prošlog vijeka i koja je označila i jednu od dilema kulturne politike: Menadžeri ili Umjetnici? Navedena dilema je opisana u studiji Savjeta Evrope „Akt o usklađivanju: 21 strateška dilema u kulturnoj politici”. Jedni menadžment vide „kao vitalnu injekciju profesionalizma, a drugi kao pomodnu novotariju koja iritira”. U toj dilemi se posebno dobro ističe zapažanje da ukoliko kulturna politika prioritet daje podršci umjetnika na račun menadžmenta, samo se na prvi pogled čini privlačnom. Održivost kulturnog sistema i njegov razvoj, posebno u zemljama koje označavamo društvima u tranziciji, nemoguć je bez vrhunskih i obrazovanih menadžera u kulturi - kaže doc.dr Janko Ljumović.

Imaš pare za novi film

Umjetnost mora biti potpomognuta od strane države, ali i pojedinaca koji imaju sredstva. Nažalost, kod nas je malo onih koji imaju osjećaja za kulturu a zainteresovani su da budu mecene. Najveći mecena crnogorske kulture i umjetnosti u novijoj istoriji bio je Stanislav Ćano Koprivica, poznat i kao inicijator prijenosa iz Italije u Crnu Goru posmrtnih ostataka kraljice Milene, kralja Nikole i njihovih kćeri. Rado je pomagao književnike, slikare, glumce. Kada je svojevremeno, u Beču, vidio red pred blagajnom bioskopa u kojemu se prikazivao film „Ljepota poroka” reditelju Živku Nikoliću poslao je telegram sljedeće sadržine: Imaš pare za novi film. Održao je obećanje i snimljen je film „U ime naroda”, koji rječito govori o zastrašujućim mogućnostima manipulicije masama. Nakon tog filma Živku je u Beogradu rečeno: Ne računaj da ćeš ikad više snimiti film.